BKM Blog

Avrupa Merkez Bankası (ECB) 500 Euro’ya Bay Bay Dedi

iStock_000019849138_Large

Avrupa Merkez Bankası’nın (ECB) uzun süredir değerlendirdiği 500 Euro’luk banknotların tedavülden kaldırılması kararı geçtiğimiz günlerde kamuoyu ile paylaşıldı. Kararın arkasında, bu yüksek değerli banknotların en çok yasadışı aktivitelerde kullanılıyor olması vardı. “Bin Laden” banknotu olarak da adlandırılan 500 Euro, sirkülasyondaki toplam Euro değerinin %30’unu oluşturuyor. Diğer taraftan yapılan araştırmalarda Avrupa’da vatandaşların %56’sı daha önce 500 Euroluk banknot görmediklerini belirtiliyor.

Yüksek değerli banknotları kaldırma düşüncesi sadece Eurozone’da tartışılmıyor. ABD Hazine eski Sekreteri Lawrence Summers FED’i 50’lik ve 100’lük Dolar banknotların basımını durdurmaya çağırıyor. Harvard’lı ekonomistlerin kaleme aldığı “Kötü adamlar için işi zorlaştırmak: Yüksek değerli banknotları kaldırmak” adlı makalede 1000 Frank’lık İsviçre banknotlarının veya 100 Dolar’lık Amerikan banknotlarının tedavülden kaldırılmasının vergi kaçakçılarının, uyuşturucu ve insan tacirlerinin, işini ciddi oranda zorlaştıracağı ve yolsuzluğu azaltacağı belirtiliyor. Europol’ün raporuna göre suç ve terör örgütlerinin en çok tercih ettikleri paralar 500 Euro ve 1000 İsviçre Frangı banknotları. Bu da şaşırtıcı değil çünkü 1 milyon Dolar’ın, 100 Dolar’lık banknotlar halinde taşımak isterseniz toplam ağırlığı 10kg olacaktır. Eğer buna karşılık gelen tutarı 500 Euro’luk banknot olarak taşımak isterseniz sadece 2.2 kg ağırlığı oluyor. Bu ağırlıktaki bir çantayı yanınızda taşımak çok zor olmasa gerek.

image1

Figür 13

100 Dolarlık banknotlar toplam dolar hacminin %80’ini oluşturuyor, yani dolaşımda yaklaşık 10.8 milyar adet banknot var. Haliyle bir anda hepsini tedavülden kaldırmak o kadar kolay olmayacaktır. Ama bununla beraber 50 ve 100 Dolarlık banknotların tedavülden kaldırılması çok radikal gözükse de, bu durum nakit kullanımını ciddi oranda kısıtlayacağından yapılan işlemlerin elektronik ortama kayması kayıtdışını azaltacaktır. Bu arada her kayıt dışı işlem yasa dışı aktivite anlamına gelmemektedir; restoranda bahşiş bırakmak, evdeki tamirat, gibi en küçük ekonomik aktiviteler de kayıt dışı kalarak ekonomide vergi toplama açısından azımsanamayacak kayıplar yaratıyor. Yine de bu yasal ama kayıtdışı aktiviteleri yüksek değerli banknotları kaldırarak kayıt altına almak pek mümkün değil. Bu nedenle fiziki paraların tamamen kaldırılmasını savunanlar da var. Bunun yerine dijital ödemeleri teşvik etmek daha hızlı ve daha geniş bir kesim tarafından kabul gören bir çözüm olabilir.

Türkiye’de de bu durum çok farklı değil. 100 ve 200TL değerindeki banknotlar dolaşımdaki tüm banknotların %44’ünü oluşturmakta ve bu sayı değer olarak toplam nakit arzının yaklaşık %80’ine denk gelmektedir6. 2015 yılında kayıt dışı ekonominin gayri safi yurtiçi hasılaya (GSYH) oranı %26,5 seviyesinde raporlanmaktadır. Bu demek oluyor ki nakit arzının kısıtlanması kayıt dışı ekonomiyi ciddi oranda küçültebilir. Kayıtdışı Ekonominin Azaltılması Programı da bu sebeple nakit yerine dijital ödemeleri artırmaya yönelik eylemler üzerinde çalışılmaktadır.

500 Euro’luk banknotların kaldırılma kararı ile gündeme gelen diğer bir konu da, Avrupa bankalarının negatif faiz verebilmesinin önünde bir engelin daha kalkmış olması. Birçok ekonomist, bu banknotların sağladığı saklama kolaylığı var olduğu sürece ticari bankaların negatif faiz uygulamasının karşısında daima müşterilerin mevduat hesaplarını boşaltma gibi bir kozu olacağını savunuyor ECB’nin aşırı gevşek para politikalarına kuşkuyla yaklaşan Almanya ve Avusturya kamuoyu, nakitin kısıtlanmasının kişisel özgürlüklerin de kısıtlanması anlamına geleceğini belirterek 500 Euro’luk banknotların kaldırılması kararına tepki gösteriyor. Yine de faizlerin düşürülememesi karşısındaki temel sorunu böyle adlandırmak, bu tür banknotlar kaldırılsa dahi müşterilerin mevduattan vazgeçerek yatırım fonları gibi alternatiflere geçme opsiyonları olduğunu yok saymak oluyor.

ECB’nin açıklamalarına göre, 2018’den itibaren 500 Euro banknotunun basımı ve dağıtımı tamamen durdurulmuş olacak. ECB’nin bu kararını hızlandıran en önemli olay, Paris saldırıları ve bu terör hareketinin finansmanı olduğu söylenebilir. Fakat geçmişte bu tip olayların finansmanı için harcanan oldukça düşük rakamların yüksek değerli banknotların kaldırılması ile önlenemeyeceğini düşünenler de yok değil. Ayrıca Avrupa Birliği’nin sanal para birimlerinin yasadışı aktivitelerin finansmanında kullanımı konusunda ne türlü önlemler alacağı da başka bir merak konusu.

  1. http://www.hurriyet.com.tr/ve-o-paranin-kaderi-belli-oldu-40099481  
  2. https://www.theguardian.com/business/2016/may/04/500-euro-ote-could-be-scrapped-crime
  3. https://www.hks.harvard.edu/centers/mrcbg/publications/awp/awp52
  4. http://www.ft.com/intl/cms/s/0/e13cec74-120e-11e6-839f-2922947098f0.html#axzz47rEPn5At
  5. http://www.gib.gov.tr/fileadmin/beyannamerehberi/2015kayitdisi.pdf
  6. http://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/97287bca-188e-4b37-ad37-fa2c58a803a2/Tedav%C3%BCl_t%C3%BCrk%C3%A7e.pdf?MOD=AJPERES

– Aslı ÇIRAĞAN